गणपती बाप्पा मोरया

१. गणेशोत्सव आणि त्याचा गौरवशाली इतिहास

गणपती बाप्पाची पूजा करण्याची परंपरा आपल्या देशात शतकानुशतके चालत आली आहे. प्राचीन ऋग्वेद ग्रंथांपासून ते वेगवेगळ्या पुराणांपर्यंत श्री गणेशाचे वर्णन विघ्नहर्ता, बुद्धीचा प्रदाता आणि सुखकर्ता असे करण्यात आले आहे. पेशव्यांच्या काळात शनिवार वाड्यात आणि पुण्यातील इतर अनेक वाड्यांमध्ये गणेशोत्सव खूप मोठ्या प्रमाणावर आणि उत्साहात साजरा केला जात असे. परंतु, त्या काळात हा सण प्रामुख्याने खाजगी किंवा घरगुती स्वरूपाचा होता.

१८९३ मध्ये थोर स्वातंत्र्यसेनानी लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी या घरगुती उत्सवाचे सार्वजनिक गणेशोत्सवात रूपांतर केले. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात इंग्रजांच्या जुलमी कायद्यामुळे लोकांना एकत्र येण्यास बंदी होती. लोकमान्य टिळकांनी ओळखले की, धार्मिक कारणासाठी लोक एकत्र आले तर इंग्रज सरकार त्यांना रोखू शकणार नाही. त्यांनी पुण्यातून सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात केली, ज्यामुळे समाजातील सर्व जाती-धर्माचे लोक एकत्र आले. या उत्सवाने राष्ट्रभक्ती जागवण्याचे आणि लोकांना संघटित करण्याचे मोठे काम केले. आज हा सण केवळ महाराष्ट्रातच नाही, तर जगभरात भारतीय संस्कृतीची ओळख बनला आहे.

२. महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातील गणेशोत्सव संस्कृती

महाराष्ट्रात गणेशोत्सव हा केवळ एक धार्मिक सण नसून वो एक मोठा सांस्कृतिक सोहळा आहे. प्रत्येक विभागाची गणेशोत्सव साजरी करण्याची पद्धत स्वतःची अशी वेगळी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. चला पाहूया महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या ठिकाणचा हा सण कसा असतो:

मुंबईचा सोनेरी गणेशोत्सव (Mumbai Ganeshotsav)

मुंबईमध्ये गणेशोत्सवाचा वेगळाच थाट पाहायला मिळतो. मुंबईच्या गिरणी कामगारांच्या वस्त्यांमधून सुरू झालेला हा उत्सव आज जगातील सर्वात मोठ्या मानवी गर्दीच्या उत्सवांपैकी एक बनला आहे. लालबाग, परळ, दादर, चिंचपोकळी या भागातील मंडळे भव्य देखावे आणि अवाढव्य मूर्तींसाठी प्रसिद्ध आहेत. लालबागचा राजा हा येथील सर्वाधिक लोकप्रिय गणपती असून, त्याला 'नवसाला पावणारा गणपती' म्हटले जाते. याच्या दर्शनासाठी लोक २४ ते ३६ तास रांगेत उभे राहतात. तसेच तेजुकाया, गणेश गल्लीचा 'मुंबईचा राजा' आणि खेतवाडीचे भव्य देखावे पाहण्यासारखे असतात. दुसरीकडे, किंग्ज सर्कल येथील जीएसबी सेवा मंडळाचा गणपती हा सोन्याचा गणपती म्हणून ओळखला जातो, जिथे मूर्तीला सोन्याच्या दागिन्यांनी मढवले जाते आणि पारंपारिक वैदिक मंत्रोच्चाराने पूजा केली जाते. गिरगाव चौपाटीवर होणारा शेवटच्या दिवसाचा विसर्जन सोहळा पाहण्यासाठी लाखो परदेशी पर्यटकही मुंबईत येतात.

पुण्याचा पारंपारिक गणेशोत्सव (Pune Ganeshotsav)

पुण्याचा गणेशोत्सव हा त्याच्या शिस्तीसाठी आणि पारंपारिक संस्कृतीसाठी ओळखला जातो. पुण्यात 'मानाचे पाच गणपती' आहेत, ज्यांचे विसर्जन मिरवणुकीत विशेष स्थान असते. हे पाच गणपती खालीलप्रमाणे आहेत:

१. कसबा गणपती: पुण्याचे ग्रामदैवत आणि मानाचा पहिला गणपती.
२. तांबडी जोगेश्वरी: मानाचा दुसरा गणपती, ज्याची मूर्ती दरवर्षी तांबडी जोगेश्वरी मंदिराच्या गाभाऱ्यासारख्या मखरात बसवली जाते.
३. गुरुजी तालीम: मानाचा तिसरा गणपती, जो हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक मानला जातो.
४. तुळशीबाग गणपती: मानाचा चौथा गणपती, जो त्याच्या उंच मूर्तीसाठी ओळखला जातो.
५. केसरीवाडा गणपती: लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेला मानाचा पाचवा गणपती.
या मानाच्या गणपतींशिवाय 'श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती' हे पुण्याचे मुख्य आकर्षण आहे. दगडूशेठ गणपतीचे मंदिर सोन्याच्या दागिन्यांनी आणि हिऱ्यांच्या मुकुटाने सजलेले असते. पुण्याच्या विसर्जन मिरवणुकीत वाजणारी ढोल-ताशा पथके हे या उत्सवाचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. शेकडो तरुण-तरुणी पारंपारिक कपडे घालून ढोल-ताशांचा गजर करतात, जो थरार अनुभवावा असाच असतो.

कोकणातील गौरी-गणपती सण (Konkan Gauri-Ganpati)

कोकणात राहणाऱ्या लोकांसाठी गणेशोत्सव हा दिवाळीपेक्षाही मोठा सण असतो. मुंबईत राहणारे लाखो चाकरमानी या सणासाठी कोकणात आपल्या मूळ गावी जातात. कोकणातील घराघरांमध्ये शाडूच्या मातीचे गणपती बसवले जातात. कोकणातील देखावे अत्यंत साधे आणि नैसर्गिक असतात. जंगलातील रानफुले, आंब्याची पाने, सुपाऱ्या आणि केळीच्या पानांचा वापर करून सुंदर मखर सजवले जाते. या उत्सवात 'गौरी'चे (महालक्ष्मीचे) आगमन विशेष मानले जाते. गौरीच्या आगमनावेळी घराघरांमध्ये फुगड्या खेळल्या जातात, जाकडी नृत्य केले जाते आणि पारंपरिक आरत्या म्हटल्या जातात. घरगुती ओलावा आणि आपुलकी हे कोकणातील गणेशोत्सवाचे सर्वात सुंदर रूप आहे.

कोल्हापूर, खान्देश, विदर्भ आणि मराठवाडा येथील थाट

पश्चिम महाराष्ट्रातील कोल्हापूर, सांगली भागात मिरवणुकीत हलगी आणि लेझीमचा मोठा वापर केला जातो. येथील मिरवणुकीत पारंपारिक वाद्यांचा गजर असतो. विदर्भातील नागपूर आणि अमरावती भागात सार्वजनिक गणपती मंडळे विविध सामाजिक विषयांवर जिवंत देखावे (लाईव्ह शो) सादर करतात. मराठवाड्यात सांस्कृतिक कार्यक्रम, नाटके आणि कीर्तनाचे आयोजन मोठ्या प्रमाणावर केले जाते. थोडक्यात सांगायचे तर, गडचिरोलीपासून ते सिंधुदुर्गपर्यंत प्रत्येक जिल्ह्यात बाप्पाचे स्वागत तितक्याच उत्साहाने केले जाते.

३. गणेश चतुर्थीची साधी आणि सोपी पूजा पद्धत

अनेकदा लोकांना वाटते की पूजा करणे खूप अवघड आहे, पण बाप्पा हा भावाचा भुकेला आहे. आपण अत्यंत साध्या पद्धतीने देखील घरात गणपतीची स्थापना करू शकता. चला तर मग पूजेची सोपी पद्धत पाहूया:

पूजेसाठी लागणारे साहित्य

१. गणपतीची मातीची सुंदर मूर्ती (शाडूची मूर्ती उत्तम).
२. चौरंग किंवा पाट आणि त्यावर अंथरण्यासाठी लाल किंवा पिवळे कापड.
३. अक्षता (हळद-कुंकू लावलेले तांदूळ), हळद, कुंकू, चंदन आणि अष्टगंध.
४. विड्याची पाने, सुपाऱ्या, नारळ आणि पंचामृत (दूध, दही, तूप, मध, साखर यांचे मिश्रण).
५. दुर्वा (२१ किंवा २१ च्या पटीत), जास्वंदीचे लाल फूल आणि सुवासिक फुले.
६. धूप, दिवा, कापूर आणि अगरबत्ती.
७. नैवेद्यासाठी मोदक, पेढे किंवा गूळ-खोबरे.

स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा विधी

सर्वप्रथम ज्या जागी बाप्पा बसणार आहेत ती जागा स्वच्छ करून रांगोळी काढावी. पाटावर लाल कापड अंथरून त्यावर थोडे तांदूळ (अक्षता) ठेवावेत. बाप्पाच्या मूर्तीची स्थापना करताना 'गणपती बाप्पा मोरया' चा गजर करावा. मूर्तीला हळद-कुंकू लावावे, सुवासिक फुलांचा हार घालावा. बाप्पाला सर्वात प्रिय असणाऱ्या दुर्वा आणि जास्वंदीचे फूल अर्पण करावे. दिवा आणि धूप ओवाळावी. त्यानंतर पंचामृत आणि मोदकाचा नैवेद्य दाखवावा. शेवटी सर्वांनी मिळून गणपतीची आरती म्हणावी आणि मनापासून बाप्पाला प्रार्थना करावी की घरातील सर्वांचे आरोग्य आणि सुख टिकून राहो.

चतुर्थीला चंद्र दर्शन का टाळावे?

पौराणिक कथेनुसार, एकदा चंद्रदेवाला स्वतःच्या सौंदर्याचा गर्व झाला होता. जेव्हा गणपती बाप्पा मूषक वाहनावरून जात असताना खाली पडले, तेव्हा चंद्र त्यांना पाहून हसला. बाप्पाने चंद्राचा गर्व हरण करण्यासाठी त्याला शाप दिला की, "भाद्रपद चतुर्थीच्या दिवशी जो कोणी तुझे तोंड पाहिल, त्याला समाजात खोट्या आरोपांचा (मिथ्या दोष) सामना करावा लागेल." तेव्हापासून या दिवशी चंद्र पाहणे टाळले जाते. जर चुकून चंद्र दिसला, तर स्यमंतक मण्याची कथा वाचल्याने किंवा ऐकल्याने हा दोष दूर होतो, अशी श्रद्धा आहे.

४. बाप्पाचा सर्वात लाडका नैवेद्य: उकडीचे मोदक

गणपती बाप्पाची पूजा मोदकाशिवाय अपूर्ण आहे. मोदक म्हणजे आनंदाचा गोड तुकडा. बाप्पाला २१ मोदकांचा नैवेद्य दाखवण्याची जुनी परंपरा आहे. यामध्ये 'उकडीचे मोदक' सर्वात श्रेष्ठ मानले जातात. मोदकाचे दोन मुख्य भाग असतात - बाहेरील आवरण जे तांदळाच्या पिठाची उकड काढून बनवले जाते, आणि आतील गोड सारण जे ओले खोबरे, गूळ, वेलची आणि जायफळ एकत्र करून तयार केले जाते. मोदकाचा आकार हा नारळासारखा किंवा कळीसारखा असतो. उकडीचे मोदक मऊ आणि पांढरे शुभ्र होण्यासाठी तांदळाच्या पिठाची उकड घेताना त्यात थोडे तूप घालतात. गरम-गरम उकडीच्या मोदकावर साजूक तुपाची धार सोडून नैवेद्य दाखवला जातो. याशिवाय सध्याच्या काळात तळलेले मोदक, खव्याचे मोदक, चॉकलेट मोदक आणि ड्रायफ्रूट मोदक देखील आवडीने बनवले जातात.

५. पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव: आपली सामाजिक जबाबदारी

आजच्या काळात विज्ञानाच्या प्रगतीसोबत निसर्गाचे रक्षण करणे अत्यंत आवश्यक झाले आहे. पूर्वीच्या काळी मातीच्या मूर्ती असायच्या, ज्या पाण्यात सहज विरघळत असत. पण गेल्या काही दशकात प्लास्टर ऑफ पॅरिस (POP) आणि रासायनिक रंगांचा वापर वाढल्यामुळे नद्या आणि समुद्राचे पाणी दूषित होत आहे. म्हणूनच आता 'पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव' साजरा करणे ही काळाची गरज बनली आहे.

आम्ही सर्व भक्तांना विनंती करतो की, यंदा खरेदी करताना फक्त 'शाडूच्या मातीची' किंवा कागदाच्या लगद्यापासून बनवलेली बाप्पाची मूर्ती निवडावी. मूर्ती रंगवण्यासाठी रासायनिक रंगांऐवजी हळद, कुंकू किंवा नैसर्गिक रंगांचा वापर केलेला असावा. घराची सजावट करताना थर्माकॉल आणि प्लास्टिकचा वापर पूर्णपणे टाळावा. त्याऐवजी झेंडूची फुले, आंब्याची पाने, कापडी पडदे आणि कागदी मखरांचा वापर करावा. विसर्जनासाठी नदी किंवा तलावात न जाता प्रशासनाने तयार केलेल्या कृत्रिम तलावांचा वापर करावा. किंवा सर्वात सोपी पद्धत म्हणजे घरच्या घरी एका मोठ्या बादलीत विसर्जन करून ती माती घरातील कुंडीत वापरावी आणि त्यात एखादे सुंदर रोप लावावे. अशा प्रकारे बाप्पा नेहमी आपल्या घरात झाडाच्या रूपाने जिवंत राहतील.

६. गणपती विसर्जन आणि भावपूर्ण निरोप

दहा दिवसांच्या सेवेनंतर येतो तो विसर्जनाचा दिवस. हा दिवस अत्यंत भावुक असतो. दीड दिवस, ५ दिवस, ७ दिवस किंवा १० दिवसांनी बाप्पाचे विसर्जन केले जाते. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी विसर्जन मिरवणुका निघतात. गुलाल उधळत, ढोल-ताशांच्या तालावर नाचत आणि 'गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!' असा जयघोष करत बाप्पाला निरोप दिला जातो. विसर्जन करणे म्हणजे बाप्पाला कायमचे निरोप देणे नाही, तर बाप्पा पुन्हा आपल्या मूळ घरी (कैलासावर) जातात आणि पुढील वर्षी लवकर येण्याचे वचन देऊन जातात. ही परंपरा आपल्याला शिकवते की, ज्या गोष्टीची सुरुवात होते त्याचा शेवटही तितकाच सुंदर असायला हवा.