गणेश चतुर्थी २०२६: संपूर्ण माहिती व मार्गदर्शक

१. गणेश चतुर्थी २०२६: प्रस्तावना

गणेश चतुर्थी हा भारतातील आणि विशेषतः महाराष्ट्रातील अत्यंत लोकप्रिय, पवित्र आणि उत्साहाचा सण आहे. हा उत्सव विघ्नहर्ता, बुद्धीचा सागर, सुखकर्ता आणि दुःखहर्ता भगवान श्री गणेशाच्या पृथ्वीवर अवतरल्याच्या आनंदात साजरा केला जातो. हिंदू दिनदर्शिकेनुसार, भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्थी तिथीला गणेश चतुर्थी साजरी केली जाते. या मंगल दिनी लाडक्या गणपती बाप्पांचे आपल्या घरांमध्ये आणि सार्वजनिक मंडळांमध्ये मोठ्या थाटामाटात, ढोल-ताशांच्या गजरात आणि मंगलमय वातावरणात आगमन होते.

भगवान गणेश हे सर्व देवांमध्ये 'प्रथमपूज्य' मानले जातात. म्हणजेच, कोणत्याही मंगल कार्याची किंवा नवीन उद्योगाची सुरुवात करताना सर्वात आधी श्री गणेशाची पूजा केली जाते. गणेश चतुर्थी हा केवळ एक कौटुंबिक सण नसून तो एक महान सामाजिक सोहळा आहे. हा सण १० दिवस चालतो आणि अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी बाप्पाच्या विसर्जनाने याची सांगता होते. २०२६ मध्ये, गणेश चतुर्थी सोमवार, १४ सप्टेंबर २०२६ रोजी साजरी केली जाणार आहे.

या १० दिवसांच्या कालावधीत सर्व वातावरण भक्ती आणि चैतन्याने भरून जाते. घराघरांमध्ये मोदक आणि विविध पक्वान्नांचा नैवेद्य तयार केला जातो. 'गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया!' या एकाच जयघोषाने अवघी सृष्टी दुमदुमून जाते. हा उत्सव कौटुंबिक ऐक्य, सामाजिक सलोखा आणि भक्तीची परिसीमा गाठणारा असतो. या सविस्तर मार्गदर्शकामध्ये आपण गणेश चतुर्थी २०२६ चा मुहूर्त, प्राणप्रतिष्ठा विधी, इतिहास, गौरी पूजन, इको-फ्रेंडली उत्सव, मंत्र आणि इतर महत्त्वाच्या गोष्टींचा अभ्यास करणार आहोत.

२. तारीख आणि शुभ स्थापना मुहूर्त २०२६

गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणपतीच्या मूर्तीची स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा ही विशिष्ट शुभ मुहूर्तावर करणे अत्यंत महत्त्वाचे आणि फलदायी मानले जाते. वर्ष २०२६ मध्ये भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी तिथी सोमवार, १४ सप्टेंबर २०२६ रोजी येत आहे. शास्त्रांनुसार, मध्यान्ह काळात (दुपारच्या वेळी) गणेशाचा जन्म झाला होता, म्हणूनच गणेश मूर्तीची स्थापना व पूजा मध्यान्ह काळात करणे अत्यंत श्रेयस्कर मानले जाते.

२०२६ मधील महत्त्वाच्या तिथी आणि वेळा:

मध्यान्ह पूजेचा शुभ मुहूर्त हा सकाळी ११:१६ वाजता सुरू होईल आणि दुपारी १:४४ वाजता संपेल. या वेळेत घरगुती आणि सार्वजनिक गणपतींची स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा पूजा विधी संपन्न करणे अत्यंत मंगलमय मानले जाते. चतुर्थी तिथीची सुरुवात १३ सप्टेंबर २०२६ रोजी रात्री उशिरा होणार असून तिथीची सांगता १४ सप्टेंबर २०२६ रोजी संध्याकाळी होणार आहे. त्यामुळे सूर्योदयाच्या तिथीनुसार १४ सप्टेंबर हाच मुख्य दिवस असेल.

मूर्ती खरेदी करण्यासाठी जाणाऱ्या भाविकांनी या वेळेचे योग्य नियोजन करावे जेणेकरून वेळेत मूर्ती आणून शांतपणे आणि भक्तीभावाने पूजेची तयारी करता येईल. आपण राहत असलेल्या भागातील स्थानिक पंचांगानुसार किंवा पुरोहितांचा सल्ला घेऊन अचूक वेळा निश्चित कराव्यात, कारण भौगोलिक स्थानानुसार सूर्योदय आणि माध्यान्ह वेळेमध्ये काही मिनिटांचा फरक असू शकतो.

३. धार्मिक आणि पौराणिक इतिहास

भगवान गणेशाच्या जन्माविषयी आणि त्यांच्या शक्तींविषयी अनेक पौराणिक कथा हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये आणि पुराणांमध्ये पाहायला मिळतात. त्यातील सर्वात प्रसिद्ध कथा शिवपुराण आणि गणेशपुराण या ग्रंथांमध्ये आढळते. ही कथा मानवी मूल्ये, कर्तव्य आणि भक्तीचे सुंदर दर्शन घडवते.

बाल गणेशाचा जन्म आणि हत्तीचे मुख:

पौराणिक कथेनुसार, एकदा माता पार्वती स्नानासाठी जात होत्या. कैलास पर्वतावर त्यांच्या कक्षाच्या दारात पहारा देण्यासाठी कोणीही विश्वासू सेवक नव्हता. म्हणून माता पार्वतीने आपल्या अंगावरील उटण्यापासून आणि चंदनाच्या लेपापासून एका सुंदर बालकाची मूर्ती तयार केली आणि तिच्यामध्ये आपले दैवी प्राण फुंकले. तिने त्या बालकाला सांगितले, "बाळा, तू माझा पुत्र आहेस. मी आत स्नान करत आहे. माझ्या परवानगीशिवाय कोणालाही आत येऊ देऊ नकोस." बाल गणेश आपल्या मातेच्या आज्ञेचे पालन करत हातात दंड धरून दारात पहारा देऊ लागला.

काही वेळातच भगवान शिव तिथे परतले आणि आत जाण्याचा प्रयत्न करू लागले. बाल गणेशाला शिवजींचे रूप ठाऊक नव्हते आणि शिवजींनाही पार्वतीच्या या नवीन पुत्राबद्दल माहिती नव्हती. गणेशाने शिवजींना दारातच अडवले. शिवजींनी त्याला समजावले की ते पार्वतीचे पती आहेत आणि हे त्यांचेच घर आहे, परंतु बाल गणेशाने आपल्या मातेच्या शब्दांवर ठाम राहून शिवजींना आत जाण्यास नकार दिला. यामुळे शिवजींच्या गणांमध्ये आणि बाल गणेशामध्ये तुंबळ युद्ध झाले. बाल गणेशाने शिवजींच्या संपूर्ण सेनेचा पराभव केला. शेवटी क्रोधीत होऊन भगवान शिव यांनी आपल्या त्रिशुळाने गणेशाचे मस्तक धडावेगळे केले.

जेव्हा माता पार्वती बाहेर आली आणि तिने आपल्या निष्पाप पुत्राचे धड आणि शिर वेगळे झालेले पाहिले, तेव्हा तिचे हृदय दुःखाने आणि रागाने भरून आले. तिने सृष्टी नष्ट करण्याचे भीषण रूप धारण केले. आदिमायेला शांत करण्यासाठी आणि तिचे दुःख दूर करण्यासाठी भगवान शिव यांनी आपल्या दूतांना आदेश दिला, "उत्तरेकडे जा आणि जो प्राणी सर्वात आधी भेटेल आणि ज्याची आई त्याच्याकडे पाठ करून झोपलेली असेल, त्याचे मस्तक घेऊन या." शिवदूतांना सर्वात आधी एका हत्तीचा बच्चा मिळाला. ते त्याचे मस्तक घेऊन कैलासावर आले. शिवजींनी ते मस्तक बाल गणेशाच्या धडाशी जोडले आणि त्याला पुनरुज्जीवित केले. माता पार्वतीने आपल्या पुत्राला पुन्हा जिवंत पाहून आनंद व्यक्त केला.

प्रथमपूज्य आणि गणाधिपती पद:

पुनर्जन्मानंतर, सर्व देवी-देवतांनी बाल गणेशाला विविध आशीर्वाद आणि शक्ती प्रदान केल्या. भगवान शिवाने त्याला आपल्या सर्व गणांचा अधिपती घोषित केले, म्हणूनच त्याला 'गणपती' (गणांचा पती) किंवा 'गणेश' म्हटले जाते. यासोबतच शिवाने गणेशाला आशीर्वाद दिला की, विश्वात कोणत्याही शुभ कार्याची, यज्ञाची किंवा पुजेची सुरुवात करताना सर्वात आधी श्री गणेशाची पूजा केली जाईल. जर कोणी गणेशाची पूजा न करता इतर देवांची पूजा केली, तर त्या पुजेचे फळ मिळणार नाही. अशा प्रकारे गणपती बाप्पाला 'प्रथमपूज्य' मानले गेले.

बुद्धीची परीक्षा (पृथ्वी प्रदक्षिणा):

गणेश आणि त्यांचे बंधू कार्तिकेय यांच्यातील एक प्रसिद्ध कथा त्यांच्या बुद्धिमत्तेची साक्ष देते. एकदा देवलोकात एक विशेष अमृतफळ मिळाले. ते फळ मिळवण्यासाठी दोघांमध्ये वाद सुरू झाला. शिव-पार्वतीने एक अट ठेवली, "जो कोणी संपूर्ण पृथ्वीला प्रदक्षिणा घालून कैलासावर सर्वात आधी परत येईल, त्याला हे फळ मिळेल."

कार्तिकेय लगेच आपल्या मयूर (मोर) वाहनावर बसून पृथ्वी प्रदक्षिणेसाठी वेगाने निघाला. दुसरीकडे, गणेश शांतपणे विचार करू लागले. त्यांचे वाहन मूषक (उंदीर) होते आणि त्यांचे शरीरही विशाल होते. वेगाच्या स्पर्धेत ते कार्तिकेयाला हरवू शकत नव्हते. परंतु गणेशाकडे तीव्र बुद्धिमत्ता होती. त्यांनी शास्त्रांचा विचार केला, ज्यात लिहिले आहे की माता-पिता हेच संपूर्ण ब्रह्मांड आहेत. गणेशाने माता पार्वती आणि भगवान शिव यांना एका चौरंगावर बसवले, त्यांची मनोभावे पूजा केली आणि त्यांच्याभोवती तीन प्रदक्षिणा घातल्या. प्रदक्षिणा पूर्ण करून त्यांनी हात जोडले.

जेव्हा कार्तिकेय संपूर्ण जगाची चक्कर मारून दमून कैलासावर परतला, तेव्हा त्याला समजले की प्रदक्षिणेचे फळ आधीच गणेशाला मिळाले आहे. शिवजींनी स्पष्ट केले की आई-वडिलांभोवती प्रदक्षिणा घालणे म्हणजे संपूर्ण सृष्टीला प्रदक्षिणा घालण्यासारखे आहे. गणेशाच्या या अगाध बुद्धिमत्तेने आणि मातृ-पितृ भक्तीने प्रभावित होऊन सर्वांनी त्यांच्या बुद्धीचे कौतुक केले.

४. सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा इतिहास

गणेश पूजेचा इतिहास हा प्राचीन काळापासून चालत आलेला असला, तरी आज ज्या स्वरूपात आपण लाखो लोकांच्या गर्दीत, मंडप उभारून सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरा करतो, त्यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचा सामाजिक आणि राजकीय इतिहास आहे. या सार्वजनिक गणेशोत्सवाची पाळेमुळे महाराष्ट्रातील पुणे आणि मुंबई शहरांशी जोडलेली आहेत.

शिवकाळ आणि पेशवेकालीन परंपरा:

इतिहासाच्या नोंदीनुसार, छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळात पुण्यात सार्वजनिक पातळीवर गणेश पूजेला प्रोत्साहन मिळाले होते. जिजाबाईंनी पुण्यात कसबा गणपती मंदिराची स्थापना केली, जे पुण्याचे ग्रामदैवत बनले. त्यानंतर पेशव्यांच्या काळात (विशेषतः थोरले माधवराव पेशवे) गणेशोत्सवाला भव्य रूप मिळाले. शनिवार वाड्यात दरवर्षी गणेशोत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जात असे आणि कलाकारांना प्रोत्साहन दिले जात असे. परंतु, पेशवाईच्या अस्तानंतर आणि ब्रिटिश राजवट सुरू झाल्यावर हा उत्सव केवळ वैयक्तिक घरांपुरता मर्यादित राहिला.

लोकमान्य टिळकांचे योगदान (१८९३):

ब्रिटिश राजवटीत भारतीयांना एकत्र येण्यावर आणि राजकीय सभा घेण्यावर कडक निर्बंध घालण्यात आले होते. या सामाजिक परिस्थितीत देशात देशभक्तीची भावना जागृत करणे आणि लोकांना एकत्र आणणे आवश्यक होते. महान क्रांतिकारक आणि समाजसुधारक लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी १८९३ मध्ये घरगुती गणेशोत्सवाचे रूपांतर एका भव्य सार्वजनिक उत्सवात करण्याचे ठरवले.

टिळकांनी 'केसरी' या वृत्तपत्रातून लेख लिहून लोकांना सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरा करण्याचे आवाहन केले. त्यांनी पुण्यात पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरू केला. यामागचे मुख्य उद्दिष्ट हे होते की:

• लोकांमध्ये राजकीय आणि सामाजिक जागृती निर्माण करणे.
• जातीभेद, धर्मभेद बाजूला ठेवून सर्व भारतीयांना एका सामायिक मंचावर आणणे.
• उत्सवाच्या माध्यमातून व्याख्याने, देशभक्तीपर गाणी, नाटके आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करून लोकांमध्ये क्रांतीची ठिणगी पेटवणे.

ब्रिटिश सरकारला या धार्मिक उत्सवावर बंदी घालणे शक्य नव्हते, कारण त्यामुळे लोकांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या गेल्या असत्या. याच संधीचा फायदा घेऊन स्वातंत्र्य सैनिकांनी गणेशोत्सवाला राष्ट्रीय चळवळीचे केंद्र बनवले. या उत्सवाने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात मोलाचे योगदान दिले.

स्वातंत्र्योत्तर काळातील बदल:

१९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे महत्त्व कमी झाले नाही. उलट, हा सण अधिक भव्य आणि संघटित होत गेला. आज हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग बनला आहे. दगडूशेठ हलवाई गणपती (पुणे), लालबागचा राजा (मुंबई), चिंचपोकळीचा चिंतामणी यांसारखी प्रसिद्ध मंडळे आज केवळ धार्मिक केंद्रांपुरती मर्यादित राहिलेली नसून ती सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्यात कोट्यवधी रुपयांची मदत करणारी सामाजिक संस्था बनली आहेत. आज हा उत्सव केवळ भारतातच नव्हे, तर अमेरिका, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया अशा जगभरातील देशांमध्ये स्थायिक झालेल्या मराठी आणि भारतीय बांधवांकडून मोठ्या अभिमानाने साजरा केला जातो.

५. मूर्ती स्थापना व प्राणप्रतिष्ठा विधी

गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणपती बाप्पांची मूर्ती घरी आणून तिची स्थापना करणे हा सर्वात आनंददायी क्षण असतो. हा विधी शास्त्रोक्त पद्धतीने आणि शुद्ध मनाने केल्यास घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदते. खाली घरगुती गणपती बाप्पांच्या मूर्तीची स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा करण्याची सोपी आणि सविस्तर माहिती दिली आहे.

पूजा साहित्य:

मातीची गणेश मूर्ती, चौरंग किंवा पाठ, लाल किंवा पिवळे वस्त्र, कलश (तांब्याचा तांब्या), नारळ, विड्याची पाने, सुपाऱ्या, अक्षता (तांदूळ), हळद-कुंकू, चंदन/अष्टगंध, पंचामृत (दूध, दही, तूप, मध, साखर यांचे मिश्रण), दुर्वा (२१ किंवा त्याहून अधिक), लाल फुले आणि जास्वंदाचे फूल,modak (नैवेद्यासाठी), धूप, दीप, समई, कापूर, आरतीचे पुस्तक आणि गंगाजल.

स्थापना आणि प्राणप्रतिष्ठा विधीचे १० टप्पे:

1. जागेची शुद्धी आणि सजावट: ज्या ठिकाणी गणपती बाप्पांना बसवायचे आहे ती जागा स्वच्छ करून रांगोळी काढावी. चौरंग किंवा पाटावर लाल वस्त्र अंथरावे. पाटाभोवती फुले आणि दिव्यांची आरास करावी.
2. गणेश आगमन: मूर्ती घरात आणताना तिचा चेहरा कापडाने झाकलेला असावा. दारात आल्यावर घरातील सुवासिनीने बाप्पाला ओवाळावे आणि उजवा पाय पुढे ठेवून मूर्ती घरात आणावी.
3. आसन आणि स्थापना: पाटाच्या मध्यभागी थोडे तांदूळ (अक्षता) ठेवाव्यात. त्यावर हळूवारपणे गणेश मूर्तीची स्थापना करावी. मूर्ती बसवताना तिचे तोंड पूर्व किंवा उत्तर दिशेला असावे. मूर्तीवरील कापड बाजूला करावे.
4. कलश स्थापना: पाटाच्या उजव्या बाजूला थोडे तांदूळ ठेवून त्यावर तांब्याचा कलश ठेवावा. कलशामध्ये पाणी, दुर्वा, नाणे, सुपारी टाकावी आणि त्यावर आंब्याची पाने ठेवून मध्यभागी नारळ ठेवावा. कलश हा वरुण देवाचे रूप मानला जातो.
5. संकल्प: उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन मनात संकल्प करावा — "मी माझ्या कुटुंबाच्या कल्याणासाठी, विघ्न निवारणासाठी आणि सुख-समृद्धीसाठी आज भगवान श्री गणेशाची प्राणप्रतिष्ठा करत आहे." असे म्हणून पाणी जमिनीवर सोडावे.
6. ध्यान आणि आवाहन: हात जोडून डोळे बंद करावेत आणि श्री गणेशाचे ध्यान करावे. "ॐ गं गणपतये नमः" या मंत्राचा जप करत बाप्पाला स्थानावर विराजमान होण्यासाठी प्रार्थना करावी.
7. षोडशोपचार पूजा (पंचामृत स्नान प्रतीक): घरगुती मूर्ती मातीची (शाडूची) असल्यास त्यावर थेट पाणी किंवा पंचामृत ओतू नये. त्याऐवजी दुर्वा किंवा फुलाने थोडे पाणी व पंचामृत मूर्तीवर शिंपडावे (प्रोक्षण करावे). मूर्तीला हळद-कुंकू, चंदन आणि अष्टगंधाचा टिळा लावावा.
8. वस्त्र आणि अलंकार: बाप्पाला जानवे (यज्ञोपवीत) अर्पण करावे. लाल रंगाचे वस्त्र किंवा लाल दोरा (कलावा) मूर्तीला घालावा. बाप्पाच्या आवडत्या दुर्वांची जुडी आणि जास्वंदाचे लाल फूल त्यांच्या चरणी आणि मस्तकावर अर्पण करावे.
9. धूप, दीप आणि नैवेद्य: अगरबत्ती आणि दिवा लावून बाप्पाला ओवाळावे. यानंतर बाप्पाला आवडणाऱ्या उकडीच्या मोदकांचा किंवा २१ मोदकांचा नैवेद्य दाखवावा. नैवेद्य दाखवताना हातामध्ये थोडे पाणी घेऊन नैवेद्याच्या ताटाभोवती फिरवून बाप्पाला अर्पण करावे.
10. आरती आणि मंत्रपुष्पांजली: घरातील सर्व सदस्यांनी एकत्र येऊन टाळ्या आणि घंटा नादात आरती गावी ("सुखकर्ता दुःखहर्ता", "शेंदुर लाल चढायो" इत्यादी). आरती झाल्यावर कापूर पेटवून ओवाळावे. सर्वांनी नतमस्तक होऊन बाप्पाचे आशीर्वाद घ्यावेत आणि आरतीचा प्रसाद वाटून घ्यावा.

दररोज सकाळी आणि संध्याकाळी धूप-दीप लावून बाप्पाची आरती करावी आणि नैवेद्य दाखवावा. घरगुती गणपती असताना घरात शांतता, सात्त्विकता आणि आनंदाचे वातावरण राखणे आवश्यक आहे.

६. गौरी आवाहन आणि पूजन उत्सव

महाराष्ट्रात गणेशोत्सवादरम्यान येणारा 'गौरी उत्सव' (गौरी-गणपती) हा महिलांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आणि आनंदाचा सण आहे. गौरी म्हणजेच माता पार्वती (गणेश जननी) किंवा गणपतीच्या भगिनी मानल्या जातात. भाद्रपद महिन्यात अनुराधा नक्षत्रात गौरींचे आवाहन केले जाते, ज्येष्ठा नक्षत्रात पूजा आणि महाप्रसाद होतो, तर मूळ नक्षत्रात विसर्जन केले जाते. हा तीन दिवसांचा सण असतो.

गौरी सणाचे तीन महत्त्वाचे दिवस:

१. पहिला दिवस - गौरी आवाहन (गुरुवार, १७ सप्टेंबर २०२६):

या दिवशी गौरींचे घरात स्वागत केले जाते. सुवासिनी स्त्रिया पाण्याचे तांबे घेऊन किंवा गौरीचे मुखवटे घेऊन मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ जातात. दारात रांगोळी काढून हळद-कुंकू लावले जाते. गौरीचे पाय घरात आणताना धान्याच्या राशीवर किंवा पानांवर पावले उमटवली जातात. यावेळी घरात "गौरी आल्या, सोन्याच्या पायाने आल्या, सुख-समृद्धी घेऊन आल्या" असे मोठ्याने म्हटले जाते. त्यांना घरातील देवघरात किंवा गणपतीच्या बाजूला सजवलेल्या आसनावर बसवले जाते.

२. दुसरा दिवस - गौरी पूजन व महाप्रसाद (शुक्रवार, १८ सप्टेंबर २०२६):

हा या सणाचा मुख्य दिवस असतो. या दिवशी गौरींना सोन्याचे दागिने, नऊवारी साडी आणि फुलांनी अत्यंत सुंदर सजवले जाते. सुवासिनींना हळदी-कुंकवाचे निमंत्रण दिले जाते. गौरींना पुरणपोळी, सोळा प्रकारच्या पालेभाज्यांचा नैवेद्य, खीर, कानवले आणि इतर गोड पदार्थांचा महानैवेद्य दाखवला जातो. संध्याकाळी गौरींची गाणी गायली जातात आणि खेळ खेळले जातात (उदा. फुगडी, जिम्मा).

३. तिसरा दिवस - गौरी विसर्जन (शनिवार, १९ सप्टेंबर २०२६):

तिसऱ्या दिवशी सकाळी गौरींची उत्तरपूजा केली जाते. त्यांना दही-भाताचा किंवा शिऱ्याचा नैवेद्य दाखवला जातो. सुवासिनी त्यांच्या ओटीत सुका मेवा, ब्लाउज पीस, फळे भरतात. त्यानंतर बाप्पाच्या विसर्जनाप्रमाणेच गौरींची मूर्ती किंवा मुखवटे शांतपणे हलवून नजीकच्या पाण्याच्या स्त्रोतात किंवा घरीच पाण्याच्या टबमध्ये विसर्जन केले जाते.

गौरी उत्सवामुळे घरामध्ये चैतन्य निर्माण होते. या सणात माहेरवाशिणींना (मुलींना) माहेरी बोलावण्याची जुनी परंपरा आहे. यामुळे नात्यांमधील ओलावा आणि जिव्हाळा वाढतो.

७. उत्तरपूजा आणि विसर्जन विधी

आनंदाने आणि भक्तीने १० दिवस सेवा केल्यानंतर बाप्पाला निरोप देण्याचा क्षण येतो. विसर्जन हा तात्पुरता निरोप असतो, कारण आपण बाप्पाला "पुढच्या वर्षी लवकर या" अशी कळकळीची विनंती करतो. विसर्जन करण्यापूर्वी 'उत्तरपूजा' करणे अत्यंत आवश्यक मानले जाते.

उत्तरपूजा विधी:

विसर्जनाच्या दिवशी किंवा त्याच्या आदल्या दिवशी उत्तरपूजा केली जाते. उत्तरपूजेचा अर्थ असा की, आपण बाप्पाला निरोप देण्याची तयारी करत आहोत.

• मूर्ती समोर दिवा आणि धूप लावावा.
• बाप्पाला हळद-कुंकू, अक्षता आणि फुले वाहावीत.
• दही-साखर किंवा सुका मेवा, मोदकांचा अंतिम नैवेद्य दाखवावा.
• हात जोडून प्रार्थना करावी — "हे बाप्पा, या १० दिवसांत आमच्याकडून कळत-नकळत काही सेवा राहिली असल्यास किंवा काही चूक झाली असल्यास आम्हाला क्षमा कर. आमच्या घरावर तुझी कृपा कायम ठेव आणि पुढील वर्षी पुन्हा आमच्या घरी लवकर ये."
• यानंतर मूर्ती आपल्या जागेवरून थोडीशी हलवावी (ईशान्य दिशेला सरकवावी). मूर्ती हलवणे म्हणजेच पूजेची सांगता झाली आणि बाप्पा आता प्रवासाला निघाले आहेत.

विसर्जन आणि मिरवणूक:

सार्वजनिक गणपतींची मिरवणूक ढोल-ताशांच्या गजरात आणि गुलाल उधळत काढली जाते. घरगुती गणपतीचे विसर्जन करतानाही घरातील सर्व सदस्य आनंदाने आणि काहीशा जड अंतःकरणाने बाप्पाची आरती करतात. मूर्ती पाण्याजवळ नेण्यापूर्वी बाप्पाच्या हातात कापडात बांधलेला शिदोरीचा (दही-पोहे, गूळ-खोबरे) गोळा दिला जातो, जेणेकरून प्रवासात बाप्पाची उपासमार होऊ नये (ही एक भक्ताची प्रेमळ भावना आहे).

पाण्याच्या काठावर पोहोचल्यावर अंतिम आरती केली जाते. मूर्तीवरील दागिने आणि फुले काढून घेतली जातात (पाण्याचे प्रदूषण टाळण्यासाठी). त्यानंतर मूर्ती हळूवारपणे पाण्यात विसर्जित केली जाते. विसर्जन करताना सर्वांच्या मुखातून एकच आवाज निघतो — "गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या!"

८. इको-फ्रेंडली गणेशोत्सव कसा साजरा करावा?

अलीकडच्या काळात प्लॅस्टर ऑफ पॅरिस (PoP) आणि रासायनिक रंगांमुळे होणारे जलप्रदूषण ही एक गंभीर समस्या बनली आहे. PoP च्या मूर्ती पाण्यात सहज विरघळत नाहीत, ज्यामुळे नद्या, तलाव आणि समुद्राचे पाणी दूषित होते आणि जलचरांचे आयुष्य धोक्यात येते. यावर उपाय म्हणून 'इको-फ्रेंडली गणेशोत्सव' (पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव) साजरा करणे काळाची गरज बनली आहे.

पर्यावरणपूरक उत्सवाचे सोपे मार्ग:

• शाडूच्या मातीची मूर्ती वापरा: PoP ऐवजी नैसर्गिक शाडूच्या मातीची किंवा लाल मातीची मूर्ती घरी आणावी. या मूर्ती पाण्यात काही तासांतच पूर्णपणे विरघळतात.
• नैसर्गिक रंगांच्या मूर्ती: मूर्ती रंगवण्यासाठी रासायनिक रंगांऐवजी हळद, कुंकू, मुलतानी माती आणि वनस्पतींपासून तयार केलेल्या नैसर्गिक रंगांचा वापर करावा.
• घरगुती विसर्जन: मूर्ती विसर्जनासाठी नदी किंवा तलावावर जाण्याऐवजी घरीच एका मोठ्या बादलीत किंवा टबमध्ये पाणी भरून त्यात मूर्ती विसर्जित करावी. शाडूची माती खाली बसल्यावर ते पाणी आणि माती घरातील कुंड्यांमध्ये किंवा बागेत झाडांना टाकावी. यामुळे बाप्पा आपल्या घरातच झाडांच्या रूपाने जिवंत राहतात.
• पर्यावरणपूरक सजावट: मखरासाठी प्लास्टिक किंवा थर्माकोलचा वापर पूर्णपणे बंद करावा. त्याऐवजी कागद, पुठ्ठा, कापड, तागाचे दोर, बांबू आणि ताज्या फुलांचा वापर करून नयनरम्य सजावट करावी.
• कचरा व्यवस्थापन (निर्माल्य): पूजेतील वाळलेली फुले आणि पाने (निर्माल्य) पाण्यात टाकण्याऐवजी गोळा करून त्याची सेंद्रिय खत निर्मिती करावी. अनेक सार्वजनिक मंडळे आता निर्माल्य गोळा करण्यासाठी कलश ठेवतात.

पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव साजरा केल्याने निसर्गाचे रक्षण होते. विघ्नहर्ता गणेशाची पूजा करताना आपण निसर्गाला विघ्न पोहोचवू नये, हाच खऱ्या भक्तीचा मार्ग आहे.

९. चंद्रदर्शन निषेध (भाद्रपद चतुर्थी) आणि उपाय

हिंदू धर्मग्रंथानुसार, भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या दिवशी म्हणजेच गणेश चतुर्थीला रात्रीच्या वेळी चंद्र पाहणे वर्ज्य मानले गेले आहे. असे मानले जाते की जो कोणी या दिवशी चंद्राचे दर्शन घेईल, त्याला समाजात खोट्या कलंकाला, अपमानाला आणि चोरीच्या आरोपाला (ज्याला 'मिथ्या दोष' म्हणतात) सामोरे जावे लागते.

कथेचा संदर्भ (चंद्राचा गर्व आणि बाप्पाचा शाप):

एकदा भगवान गणेश मोदकांचा नैवेद्य खाऊन आपल्या उंदरावर बसून जात होते. वाटेत उंदराला साप दिसल्याने तो घाबरला आणि बाप्पा खाली पडले. बाप्पा पडल्याने त्यांचे पोट उघडले आणि खाल्लेले मोदक बाहेर आले. बाप्पाने शांतपणे मोदक पुन्हा पोटात भरले आणि सापाला पोटाभोवती कमरेसारखे बांधले. आकाशातून हे सर्व पाहत असणाऱ्या चंद्रदेवाला स्वतःच्या सौंदर्याचा फार गर्व होता. बाप्पाची ही अवस्था पाहून तो मोठ्याने हसू लागला.

चंद्राचा हा अहंकार आणि चेष्टा पाहून गणपती बाप्पा क्रोधीत झाले. त्यांनी चंद्राला शाप दिला की, "तुला तुझ्या सौंदर्याचा माज आहे ना? आजपासून तुझे तेज नाहीसे होईल. जो कोणी भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला तुझे तोंड पाहिल, त्याला समाजात खोट्या कलंकाचा सामना करावा लागेल." चंद्राने आपली चूक मान्य करत माफी मागितली, तेव्हा बाप्पाने शाप पूर्णपणे मागे न घेता सौम्य केला, परंतु चतुर्थीला चंद्रदर्शन वर्ज्यच राहिले.

चंद्रदर्शन झाले तर काय करावे? (उपाय):

जर चुकून गणेश चतुर्थीच्या दिवशी रात्री चंद्र दिसला, तर घाबरून जाण्याचे कारण नाही. शास्त्रात या दोषाचे निवारण करण्यासाठी उपाय सांगितले आहेत:

1. स्यमंतक मण्याची कथा ऐकणे: श्रीमद्भागवत पुराणातील 'स्यमंतक मणी'ची कथा वाचावी किंवा ऐकावी. या कथेत भगवान श्रीकृष्णाने चतुर्थीला चंद्र पाहिला होता, ज्यामुळे त्यांच्यावर स्यमंतक मणी चोरल्याचा खोटा आरोप आला होता. नंतर त्यांनी तो मणी शोधून आपला कलंक कसा पुसून काढला, याची ती कथा आहे. ही कथा वाचल्याने दोष दूर होतो.
2. खालील मंत्राचा जप करणे:

   सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जाम्बवता हतः ।
   सुकुमारक मारोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः ॥

   या मंत्राचा किमान २१ वेळा जप करावा.

१०. गणपती बाप्पांचे शक्तिशाली मंत्र व अर्थ

गणेशोत्सवादरम्यान किंवा रोजच्या पूजेमध्ये गणपती बाप्पांच्या शक्तिशाली मंत्रांचे पठण केल्याने मन शांत होते, एकाग्रता वाढते आणि कार्य सिद्धीस जाते. खाली काही प्रमुख मंत्र आणि त्यांचे अर्थ दिले आहेत:

१. गणेश ध्यान मंत्र:

"वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥"

अर्थ: हे वाकडी सोंड असणाऱ्या, विशाल शरीर असणाऱ्या आणि करोडो सूर्यांचे तेज असणाऱ्या महादेवा, माझी सर्व कामे नेहमी कोणत्याही विघ्नाशिवाय (अडथळ्यांशिवाय) पूर्ण होऊ देत.

२. गणेश मूळ मंत्र (मंत्र जाप):

"ॐ गं गणपतये नमः ।"

अर्थ: मी विघ्नहर्ता भगवान गणेशाला नमन करतो. हा मंत्र अत्यंत सोपा पण अतिशय प्रभावी आहे. या मंत्राचा दररोज १०८ वेळा जप केल्याने बुद्धी तीक्ष्ण होते आणि संकटे दूर होतात.

३. गणेश गायत्री मंत्र:

"ॐ एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि ।
तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥"

अर्थ: आम्ही त्या एकदंताला (एक दात असणाऱ्याला) जाणतो, आम्ही त्या वक्रतुंडाचे (वाकडी सोंड असणाऱ्याचे) ध्यान करतो. तो हत्तीमुख गणेश आम्हाला सन्मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देवो.

४. गणेश संकट नाशन स्तोत्र (प्रारंभ):

"प्रणम्य शिरसा देवं गौरीपुत्रं विनायकम् ।
भक्तावासं स्मरेन्नित्यमायुःकामार्थसिद्धये ॥"

अर्थ: गौरीपुत्र भगवान विनायकाला डोके टेकवून वंदन करून, आयुष्य, इच्छा आणि संपत्तीच्या प्राप्तीसाठी भक्तांचे रक्षण करणाऱ्या बाप्पाचे रोज स्मरण करावे.

११. आधुनिक गणेशोत्सव आणि सामाजिक भान

काळाच्या ओघात गणेशोत्सवाचे स्वरूप खूप बदलले आहे. तंत्रज्ञान, सोशल मीडिया आणि भव्य रोषणाई यामुळे सणाचा उत्साह वाढला असला, तरी काही सामाजिक जबाबदाऱ्यांचे पालन करणे गरजेचे बनले आहे. लोकमान्य टिळकांनी ज्या उदात्त हेतूने हा उत्सव सुरू केला होता, तो हेतू आपण विसरता कामा नये.

सामाजिक उपक्रम आणि मंडळे:

आजकाल अनेक गणेश मंडळे केवळ देखावे उभारण्यापुरती मर्यादित न राहता कौतुकास्पद सामाजिक कामे करत आहेत. अनेक मंडळे गोळा झालेल्या देणगीतून:

• रक्तदान शिबिरे आणि आरोग्य तपासणी केंद्रे आयोजित करतात.
• अनाथालये आणि वृद्धाश्रमांना आर्थिक मदत करतात.
• गरीब विद्यार्थ्यांना वह्या-पुस्तके वाटप करतात आणि शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती देतात.
• दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांच्या कुटुंबीयांना मदत पुरवतात.

ध्वनी आणि वायु प्रदूषण टाळा:

उत्सवादरम्यान मोठ्या आवाजात डीजे (DJ) लावल्याने वृद्ध, आजारी व्यक्ती आणि लहान मुलांना त्रास होतो. ध्वनी प्रदूषणामुळे प्राण्यांचे मानसिक संतुलन बिघडते. शास्त्रात कुठेही गोंगाट करून पूजा करण्यास सांगितलेले नाही. पारंपारिक ढोल-ताशांचा गजरात आणि शांततेत आरती गाऊन सणाचा मूळ गाभा टिकवणे आवश्यक आहे. तसेच, गुलालाची बेसुमार उधळण टाळावी, कारण रासायनिक गुलाल डोळ्यांना आणि त्वचेला इजा पोहोचवू शकतो.

उत्सवाचा खरा आनंद हा भक्तीत, शांततेत आणि इतरांना मदत करण्यात आहे. आपल्या आनंदामुळे कोणाला त्रास होणार नाही, याची काळजी घेणे हेच खऱ्या गणपती भक्ताचे लक्षण आहे.

१२. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)