श्री अष्टदशभुज गणपती
रामटेक, नागपूर — स्थापना: 1700 (वय: 326 वर्षे)
श्री अष्टदशभुज गणपती
१. मुख्य ओळख आणि धार्मिक महत्त्व
श्री अष्टदशभुज गणपती हे रामटेक (नागपूर जिल्हा) येथील अत्यंत जागृत आणि जगप्रसिद्ध गणेश मंदिर/उत्सव मंडळ आहे. 1700 साली स्थापन झालेल्या या ऐतिहासिक स्थळाला गणेशभक्तांच्या मनात अत्यंत आदराचे स्थान आहे. या मंडळाची/मंदिराची ख्याती केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर संपूर्ण भारतभर आणि जगभरात पसरली आहे. दरवर्षी भाद्रपद महिन्यातील गणेशोत्सवात आणि माघी गणेश जयंतीला येथे लाखो भाविक दर्शनासाठी अत्यंत श्रद्धेने येतात. ऐतिहासिक रामटेक गडाच्या परिसरात असलेले मंदिर, येथील गणेश मूर्तीला १८ हात (अष्टदशभुज) असून ती युद्धकालीन मुद्रा दर्शवते. रामटेक परिसराच्या संस्कृतीशी आणि धार्मिक परंपरेशी हे श्रद्धास्थान जोडले गेले असून, या मंडळाची/मंदिराची दैनंदिन धार्मिक कार्ये अव्याहतपणे सुरू आहेत. गणेश भक्तांसाठी हे स्थान सुख, समृद्धी आणि मनःशांती देणारे एक पावन केंद्र मानले जाते.
२. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि स्थापना
श्री अष्टदशभुज गणपतीची स्थापना सन 1700 मध्ये झाली. आज या ऐतिहासिक घटनेला जवळपास 326 वर्षे पूर्ण झाली आहेत. या मंदिराचा/मंडळाचा इतिहास ऐतिहासिक घटनांशी आणि स्थानिक रहिवाशांच्या सामाजिक चळवळींशी जोडलेला आहे. 1700 मध्ये अत्यंत साध्या स्वरूपात सुरू झालेल्या या उत्सवाला आज भव्य रूप लाभले असून, स्थानिक संस्कृतीचा तो अविभाज्य भाग बनला आहे. सुरुवातीच्या काळात हा उत्सव केवळ स्थानिक स्तरावर मर्यादित होता, परंतु हळूहळू या मंदिराची/मंडळाची कीर्ती पसरत गेली. ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि जुन्या नोंदींनुसार, येथे नियमितपणे धार्मिक विधी आणि अभिषेक संपन्न होत असत. लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या चळवळीला पाठबळ देण्यासाठी या मंडळाने महत्त्वाची भूमिका बजावली. ब्रिटीश साम्राज्याविरुद्धच्या लढ्यात आणि स्वातंत्र्य चळवळीत येथील कार्यकर्त्यांनी महत्त्वपूर्ण वाटा उचलला होता. अशा या समृद्ध ऐतिहासिक वारशामुळे या मंदिराची भव्यता आणि पावित्र्य आजही टिकून आहे.
३. मूर्तीचे विलोभनीय रूप आणि कलाकुसर
श्री अष्टदशभुज गणपती येथील श्री गणेशाची मूर्ती अत्यंत देखणी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. येथील गणेश मूर्तीचे रूप अत्यंत मनमोहक आणि पारंपारिक आहे. शाडूच्या मातीपासून तयार केलेल्या पर्यावरणपूरक मूर्तीला आकर्षक रंगसंगती दिली जाते. मुकुटावरील नक्षीकाम आणि डोळ्यांमधील करुणा भक्तांना आकर्षित करते. मूर्तीच्या कलाकुसरीमध्ये पारंपारिक महाराष्ट्रीयन कला आणि आधुनिक सजावटीचा सुरेख संगम पाहायला मिळतो. मूर्तीची प्रतिष्ठापना करताना शास्त्राधारित विधींचे काटेकोरपणे पालन केले जाते. बाप्पाच्या अंगावर असलेले दागिने जसे की सोन्याचे बाजूबंद, कंठा, कडे आणि मुकुट हे सर्व भक्तांनी श्रद्धेने अर्पण केलेले आहेत. दरवर्षी गणेशोत्सवादरम्यान मूर्तीभोवती उभारण्यात येणारे देखावे (देखावा थीम) अतिशय कल्पक असतात. विविध ऐतिहासिक किल्ले, राजवाडे किंवा पौराणिक देवळांच्या हुबेहूब प्रतिकृती येथे उभारल्या जातात. हे कलात्मक काम पाहण्यासाठी केवळ स्थानिकच नव्हे तर देश-विदेशातील पर्यटक आणि अभ्यासक आवर्जून भेट देतात.
४. गणेशोत्सव आणि भव्य विसर्जन मिरवणूक
श्री अष्टदशभुज गणपतीचा गणेशोत्सव हा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी एक मुख्य आकर्षणाचा केंद्रबिंदू असतो. गणेशोत्सवाचे दहाही दिवस विविध धार्मिक विधी, अथर्वशीर्ष पठण, यज्ञ आणि महाआरतीचे आयोजन केले जाते. विसर्जन मिरवणुकीच्या दिवशी (अनंत चतुर्दशी) वातावरण अतिशय भक्तीमय आणि उत्साही बनते. स्थानिक पातळीवर पारंपारिक पद्धतीने वाजत-गाजत बाप्पाचे विसर्जन केले जाते. नदीकाठी किंवा कृत्रिम तलावात शास्त्रोक्त विधी करून मूर्तीचे विसर्जन करण्यात येते. यामध्ये स्थानिक महिला आणि बालके मोठ्या संख्येने सहभागी होतात. मिरवणुकीच्या मार्गावर ठिकठिकाणी भक्तांसाठी पिण्याच्या पाण्याची, वैद्यकीय मदतीची आणि अन्नदानाची सोय केली जाते. संपूर्ण विसर्जन सोहळा हा शिस्तबद्ध आणि शांततेत पार पाडण्यासाठी पोलीस प्रशासन आणि मंडळाचे स्वयंसेवक अहोरात्र परिश्रम घेतात. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी जेव्हा बाप्पाचे विसर्जन होते, तेव्हा उपस्थित प्रत्येक गणेशभक्ताचे डोळे पाणावतात आणि पुढच्या वर्षी बाप्पाच्या स्वागतासाठी मनामध्ये नवी उमेद निर्माण होते.
५. सामाजिक बांधिलकी आणि कल्याणकारी उपक्रम
केवळ धार्मिक कार्य नव्हे, तर सामाजिक बांधिलकी जपणे हे श्री अष्टदशभुज गणपतीचे प्रमुख ध्येय आहे. मंडळाच्या/मंदिराच्या वतीने नियमितपणे आरोग्य शिबिरे, मोफत नेत्र तपासणी, रक्तदान शिबिर आणि गरीब गरजू विद्यार्थ्यांसाठी शालेय साहित्याचे वाटप केले जाते. सांस्कृतिक वारसा जपण्यासाठी व्याख्यानमालांचे आयोजनही वर्षभर केले जाते. समाजोपयोगी उपक्रमांमुळे या मंडळाला/मंदिराला समाजाच्या सर्व थरातून मोठा आदर मिळतो. दुष्काळ, पूर किंवा इतर नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी या मंडळाच्या कार्यकर्त्यांनी नेहमीच आघाडीवर राहून मदत कार्य केले आहे. परिसरातील स्वच्छता मोहिमा, वृक्षारोपण आणि जलसंवर्धनाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाचा प्रसार केला जातो. बाप्पाच्या चरणी येणाऱ्या दानाचा विनियोग समाजातील दुर्बल घटकांच्या सक्षमीकरणासाठी केला जातो. अशा या लोकोपयोगी कार्यांमुळे हे देवस्थान खऱ्या अर्थाने समाजाचे आधारवड बनले आहे आणि भक्तीला सेवेची जोड देऊन त्यांनी एक नवा आदर्श निर्माण केला आहे.
६. दर्शन मार्ग आणि भाविकांसाठी महत्त्वाची माहिती
श्री अष्टदशभुज गणपती येथे दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांची गैरसोय होऊ नये म्हणून विशेष व्यवस्था केली जाते. रामटेक शहर हे रस्ते, रेल्वे आणि हवाई मार्गाने उर्वरित भारताशी उत्तम जोडलेले असल्यामुळे येथे पोहोचणे अतिशय सोपे आहे. मुख्य बस स्थानक किंवा रेल्वे स्थानकावरून स्थानिक वाहनांनी (रिक्षा, बस किंवा मेट्रो) अवघ्या काही मिनिटांत येथे पोहोचता येते. मंदिराच्या परिसरामध्ये भाविकांसाठी मोफत पिण्याचे पाणी, दर्शन रांग (दर्शन रांग व्यवस्था) आणि व्हीआयपी दर्शनासाठी पास काउंटरची सोय असते. गर्दीच्या काळात चेंगराचेंगरी टाळण्यासाठी सीसीटीव्ही कॅमेरे आणि सुरक्षा रक्षकांची कडक सुरक्षा तैनात असते. दर्शनासाठी येताना साध्या व पारंपारिक कपड्यांचा वापर करावा अशी भाविकांना विनंती केली जाते. मंदिराच्या अधिकृत वेळेनुसार सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळच्या आरतीच्या वेळी भेट देणे अधिक सोयीचे आणि मंगलमयी ठरते.
अस्वीकरण (Disclaimer): ही माहिती इंटरनेटवरून गोळा करण्यात आली आहे, त्यामुळे यात काही त्रुटी असू शकतात. जर तुम्हाला यामध्ये कोणतीही चूक आढळल्यास किंवा अधिकृत माहितीमध्ये सुधारणा करायची असल्यास, कृपया आम्हाला संदेश पाठवा जेणेकरून आम्ही ती त्वरित दुरुस्त करू शकू. तसेच, संबंधित मंडळ अधिकारी त्यांच्या अधिकृत माहितीच्या पडताळणी किंवा बदलांसाठी आमच्याशी थेट संपर्क साधू शकतात.